Taşın Üzerindeki İzler

Bir müzeyi gezerken ya da antik bir kentte dolaşırken gözünüze mutlaka heykeller çarpıyordur. Hatta onları tek başına ya da yanında poz vererek fotoğraflıyoruz. Peki bunu yaparken dikkatinizi çeken ortak bir detay oldu mu hiç?

Birçok heykelin parçaları eksik. Kimisi kırılmış, kimisi kaybolmuş. Birinin kolu eksikken, bir diğerinin bacağı ya da yüzü aşınmış, hatta burnu kırık halde karşımıza çıkar. İlk bakışta bunun yalnızca zamana bağlı bir süreç olduğu düşünülebilir ve bu oldukça doğaldır. Sonuçta bu eserlerin birçoğu yüzlerce, hatta binlerce yıl boyunca toprak altında kalmış, depremler ve savaşlar görmüştür. Bunun yanı sıra heykellerin tamamının kusursuz şekilde günümüze ulaşmasını beklemek de gerçekçi değildir. Arkeolojik kazılarda çoğu zaman eserler tek parça halinde değil, parçalar halinde bulunur. Zamanın etkisi kadar, geçmişte yaşanan olabendeylar ve kazı sırasında oluşan zararlar da buna dahildir.

Ancak burada işin ilginç tarafı, bazı hasarların yalnızca zamana bağlanamayacak kadar bilinçli olmasıdır. Özellikle antik heykellerde burnun kırık olması bu soruyu daha da belirgin hale getirir: Peki neden özellikle burun? Tarihte bunun bir adı vardır: Vandalizm.

Sanat eserlerine kasıtlı olarak zarar verilmesi bugün “vandalizm” olarak adlandırılır. Vandalizm, M.S.455 yılında Roma’ yı yağlamayan Germen kökenli Vandallar’ dan gelmektedir. Her ne kadar günümüzde tarihçiler bu topluluğun yalnızca yıkımla anılmasının tam olarak adil olmadığını belirtse de zaman içerisinde kültürel mirasa ve sana eserlerine bilinçli olarak zarar verme anlamında kullanılmaya başlanmıştır. Heykellerin yüzlerine, burunlarına veya belirli bölümlerine verilen zararların bir kısmını bu kapsamda değerlendirmek mümkündür. Tabiki heykellerin hangi dönemde nerede olduklarına bağlı olarak da bunu tanımlamak değişlik gösterir. Her tahribe vandalizmden kaynaklı demek doğru değildir. Bunu da unutmayalım. Antik dünyada da her kırık burun, vandalizm örneği değildir. Bunu anlamak için hangi döneme tarihlendiğine, o dönemde kentte yaşanan olaylara bakmak ve bunun sonucunda tanımlamak daha doğru olacaktır.

Bu nokta da bizi binlerce yıl öncesine götürür. Antik Mısır’a… Mısırlılar için heykeller yalnızca taştan yapılmış objeler değillerdi. Heykeller, bir kişinin kimliğini, varlığını ve hatta ruhunu temsil edebiliyordu. Bu nedenle bir heykelin burnunu kırmak, onun nefes almasını engellemek anlamına gelen sembolik bir hareket olarak görülüyordu. Ya da ağız kısmını kırmak, onu susturmak gibi anlamlara geliyordu. Başka bir şekilde ifade edecek olursam da amaç heykeli tamamen yok etmek değil, temsil ettiği kişinin gücünü ve etkisini ortadan kaldırmaktı.

Benzer uygulamalar Roma döneminde de karşımıza çıkmıştır. İktidar değişikliklerinden sonra gözden düşen imparatorların heykelleri zarar görebiliyor, yüzleri tahrip edilip, isimleri anıtlardan silinebiliyordu. Yeni gelen yönetimlerin, eskilerin gücünü ortadan kaldırmak istemesinden kaynaklanan bir harekettir. Bu sebeple de heykeller yalnızca sanat eseri değil siyasi mücadelelerin de bir parçası haline geliyordu.

 Bugün eksik gördüğümüz bu eserler, aslında geçmişin sessiz tanıklarıdır. Kırık bir burun bazen yalnızca fiziksel bir hasar değil; bir inancın, siyasi değişimin ya da güç mücadelesinin yüzyıllar boyunca taşınmış izidir. O dönemde yaşanan olayların en canlı tanıklarıdır. Üstelik konuşamamalarına rağmen bir de tahrip edilmeleri, onları daha da çarpıcı kılar. Belki de bu yüzden antik heykellere baktığımızda yalnızca bir sanat eseri değil, onların başından geçen hikâyeleri de görürüz.

Bunları ayırt etmek için bir sonraki müze gezinizde heykellerin yüzlerine ve tarihlerine daha dikkatli bakın. Eğer fark ederseniz, bir fotoğrafını çekin ve aklınıza bugün anlattıklarımı getirin…