Kara Musa Paşa Cami ve Haziresi

Girit, 16. yüzyılda Venediklilerin elinde bulunmaktadır. Osmanlılar, Girit adasını jeopolitik, ekonomik nedenler ve Akdeniz’i bir Türk gölü haline getirme amacı gütmektedirler. Bunun yanı sıra Akdeniz’de bir korsan tehdidi de bulunmaktadır (Fotoğraf 1-2).

                                                                                                                                                                                                  Fotoğraf 1 

                                                                                                                                                                                                Fotoğraf 2

Girit savaşı; Kızlar ağası, Sünbül ağanın Mısır’a sürgün yolculuğu sırasında Maltalı korsanlar tarafından saldırıya uğramasıyla tetiklenmiştir. 1645 yılında Seııteodoros (Ayatodori) adasının zaptıyla Girit kuşatması ve adadaki Hanya kasabasının alınması (Aksoy 1995: 470-471) ile 25 yıl sürecek olan savaş başlamış oldu. 1669 yılına gelindiğinde adanın fethi, Köprülü Fazıl Ahmet Paşa komutanlığında tamamlanmış oldu (Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi 1977: 84).

Kara Musa Paşa, Rum asıllı ve Enderun’da yetiştiği bilinen Osmanlı devlet adamıdır (Uluçam 1999: 261). 16-21 Eylül 1647 tarihlerinde 5 günlük bir sadrazamlık unvanı almış ve sonrasında II. vezirlik için görevlendirilmiştir. Ancak mühr-ü hümayunu alamadığı için birçok sadrazam listesinde yer almamaktadır. 1647-1649 yıllarında Bağdat valisi olarak görev yapmış ve görevinden alınmıştır. İstanbul’a döndüğünde IV. Mehmet’in naibi Kösem sultan, danışmanları ve sadrazam tarafından idamına karar verilmiştir (Süreyya 1996: 522).

Girit adası bugün Yunanistan’a bağlıdır. Kara Musa cami, Girit’in Resmo kentinde yer alan Osmanlı mimarisidir. Yapılış tarihi konusunda üç farklı tarih (1646, 1680, 1683) tartışması mevcuttur. Ancak genel olarak 17. yüzyılın II. yarısına tarihlendirilmektedir (https://www.explorecrete.com/crete-west/Rethymnon_oldtown/GR_Rethymnon_Kara_Mousa_Mosque.html). Cami kesme taş malzemelidir, giriş kapısı ahşap kanatlardan oluşmaktadır. Genel olarak son cemaat yeri ve harim bölümü görülmektedir. Harimde yer alan merkezi kubbe ve son cemaat yerindeki 3 adet kubbe olmak üzere 4 kubbeye sahiptir. Son cemaat yerine giriş sivri kemerli revaklarla sağlanmaktadır. Ziyarete kapalı olduğu için iç bölümü hakkında bilgiye sahip değiliz (Fotoğraf 3-4).

                                                                                                                                                                                                   Fotoğraf 3 

                                                                                                                                                                                                      Fotoğraf 4

Caminin etrafında yer alan haziresindeki mezar taşları günümüzde yerinden sökülmüş ve etrafa dağınık şekilde bırakılmıştır (Fotoğraf 5 - 6). Vereceğimiz ilk örnek, gövdesi alttan yukarı doğru hafif genişleyerek, yuvarlak kemer şeklindeki bitkisel süslemeli başlıkla son bulan mezar taşıdır. Gövdenin ön yüzünde çerçeve içinde boydan boya bir üzüm ağacı işlenmiştir. Ağacın yanlardan aşağı doğru sarkmış birer üzüm salkımı ve hemen aşağısında birer kopmuş üzüm dalları, üst tarafında ise dallarıyla birlikte üzümler görülmektedir (Fotoğraf 7).

                                                                                                                                                                                                   Fotoğraf 5

                                                                                                                                                                                                    Fotoğraf 6       

                                                                                                                                                                                                   Fotoğraf 7                                            

İkinci örneğimiz başlığıyla bir bütün halinde, silindir gövdeli mezar taşıdır. Gövde kısmında 9 satır Arap alfabesiyle yazılmış Osmanlı Türkçesi kitabesi yer almaktadır. Gövdenin üst kısmında şişkinlik oluşturularak boyun bölümüne geçilmiştir. Burada lotus motifi görülmektedir. Boyun bölümünden başlık kısmına geçilmiştir (Fotoğraf 8). Başlık daire formunda bir şapka şeklindedir. Üçüncü örneğimiz yine silindir formdadır. Gövdenin alt kısmını yaprak motifleri dolanmıştır (Fotoğraf 9).

                                                                                                                                                                                                     Fotoğraf 8                                                                                                                                                      

                                                                                                                                                                                               Fotoğraf 9

Dördüncü örneğimizin gövdesi alttan yukarı doğru gemişleyerek başlık bölümüne geçmiştir. Gövde de Arap alfabesiyle yazılmış 11 satırlık Osmanlı Türkçesi kitabesi bulunmaktadır. Başlık bölümü kıvrım yapraklı oymalarla son bulmuştur (Fotoğraf 10). Yerlere mezar taşından ayrılmış şekilde gördüğümüz başlıklarda dilimli ve kavuk formundaki başlıklara rastlamaktayız (Fotoğraf 11).

                                                                                                                                                                                                Fotoğraf 10

                                                                                                                                                                                                  Fotoğraf 11

Değerlendirme ve Sonuç

Mezar taşları toplumların geçmişle olan bağlarını canlı tutan en önemli kültür varlıklarından biri olmuştur. Türk toplumunda mezarlar, bir gelenek olarak kısmen değişerek günümüze ve yaşamış olduğumuz topraklara kadar gelmiştir (Erzurumlu 2024: 274).

Mezar süslemelerinde bitkisel motiflerin yaygın olarak kullanılmasının nedeni insanların ölülerinin yattığı mezarları cennet bahçelerine benzetme gayretleri ile İslam inancında bitki yetiştirmenin ehemmiyeti olmasına bağlanmaktadır. İnsanlar mezarları çeşitli bitkilerle bezemiş ve ağaçlandırmıştır (Doğanay 1998: 264). Örneğin üzüm motifleri “ecel şerbetini içmek” (Çoruhlu 2009:120), asma yapraklarının “sonsuzluk”, üzümlerinin ise “bereket” simgesi olduğu belirtilmektedir. Birçok milletin ikonografik çözümlemelerinde “cennet meyvesi” olarak değerlendirilmiştir (Çal-İltar, 2011: 45). Bu mezarlıktaki mezar taşları ve bezemelerin benzeri Türkiye’nin birçok bölgesinde olmasının yanında İstanbul (Bozer 2019: 438-470) Yalova (Kaptan, 2025, 1-348) ve Rize (Hanoğlu, 2018, 291-344) gibi illerimizde de yer almaktadır.

Günümüzde Girit adası Yunanistan’a bağlı olsa da cami Osmanlı’dan kalan mimari bir mirastır. Bu mimari yapının etrafına yüksek binalar dikilmiştir. Bu da estetik açıdan camiyi geri plana atmıştır. Fotoğraflarda görüleceği gibi yapının duvarlarındaki sıvalar dökülmüştür. Mezar taşları yerlerinden sökülmüş ve dağınık halde bırakılmıştır. Türkiye içerisinde yer alan kiliselerin cemaati olmasa bile kültür bakanlığı tarafından korunmaktadır. Yunanistan ile iletişime geçilerek caminin onarımı ve mezar taşlarının korunması sağlanmalıdır. Cami mimarisi ve haziresindeki mezar taşları parçalanıp kaybolmadan Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı gerekli işlemleri yapmalı ve Osmanlı mirasına sahip çıkmalıdır. Hangi ülkede olursa olsun atalarımızın yaptırdığı eserleri korumak ve mirasını yaşatmak Türkiye Cumhuriyeti’nin ve Kültür Bakanlığı’nın manevi bir borcudur.

                                                                                                                                                                                             Fotoğraf 12   

                                                                                                                                                                                                 Fotoğraf 13

                                                                                                                                                                                                Fotoğraf 14   

                                                                                                                                                                                              Fotoğraf 15

                                                                                                                                                                                               Fotoğraf 16  

                                                                                                                                                                                                Fotoğraf 17