Kış Gökyüzünün İhtişamlı Takımyıldızı: Avcı (Orion)

Sıtkı Çağdaş İnam

Prof. Dr. , Astrofizikçi

Yazar Hakkında

Başkent Üniversitesi, Öğretim Üyesi (Prof. Dr.) - Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Müdürü ve Mühendislik Fakültesi Dekan Yardımcısı. ODTÜ Fizik Bölümü'nde başlayan Fizik eğitimim sırasında Astrofizik alanına var olan merakım beni bugünkü çalışma alanlarıma taşıdı. Şu an birincil araştırma alanım yüksek enerji astrofiziği ve özellikle de X-ışını ışıması yapan nötron yıldızlarının gözlemsel özelliklerini anlamak üzerinedir. Çalışmalarımda yoğun bilgisayar kullanıyor olmamdan ve büyük miktarlarda gözlem verilerini analiz etme alışkanlığı edinmemden dolayı da hesaplamalı ve verilerin analizi ile yorumuna dayalı başka fizik ve mühendislik konularına da ilgim bulunmaktadır.


scinam@gmail.com


A+ A-

Avcı (Orion) takımyıldızı kış aylarının uzun gecelerinde -ışık kirliliğinin en fazla yaşandığı büyükşehirlerde bile- gökyüzünde fark edilebilecek ihtişamlı bir takımyıldızıdır (bkz. Şekil 1)



Şekil 1: Bulunduğumuz enlemlerde kış gecelerinin dikkat çeken takımyıldızı Avcı (Orion) takımyıldızının fotoğrafı, [1].

 

Avcı takımyıldızı gökkürenin ekvator bölgesinde yer aldığı için kuzey yarımkürenin orta enlemlerinde Avcı’yı güney yönüne baktığımızda fark edebiliriz. Avcı bizim yer aldığımız enlemlerde Ekim ayından itibaren gece gökyüzüne misafir olmaya başlar ve Mart ayına kadar da geceleri görülebilir.

 


Şekil 2: Avcı takımyıldızını oluşturan gökkürenin o bölgesindeki en parlak yıldızları gösteren resim [3].

 

Gökkürenin Avcı takımyıldızı kısmında ilgi çekici gökcisimleri yer almaktadır. Bunlar arasında dikkat çekenleri şöyle sıralayabiliriz (bkz. Şekil 2):

 

1) İkizlerevi (Betelgeuse): Bu yıldız günümüzde Avcı takımyıldızının ikinci parlak yıldızıdır. Kadiri uzun yıllar yaklaşık 0.1 ile 1.0 arasında değişen bu yıldız, bu değişkenliği sebebiyle zaman zaman Avcı takımyıldızının en parlak yıldızı olarak kendini gösterebilmiştir (kadir ne kadar küçükse gökcismi o kadar parlaktır; görünür dalgaboyunda (ortalama olarak) Dünya’dan bakıldığında Güneş -26.74, dolunay -12.90, Venüs -4.14, Sirius -1.47 ve Mars 0.71 kadirdir).

 

Ömrünün sonlarına yaklaşan kırmızı süperdev bir yıldız olan İkizlerevi, Güneş’e kıyasla daha soğuk bir yüzeye sahip olsa da yarıçapı neredeyse Güneş ile Jüpiter arasındaki mesafe kadar olduğu için -yani yüzeyi devasa büyüklükte olduğu için- çok parlak bir yıldızdır. Bizden yaklaşık 650 ışık yılı uzakta olmasına rağmen gökyüzünün en parlak yıldızları arasında olması da bu büyüklükte olması sebebiyledir.

 

İkizlerevi, Ekim 2019’dan beri daha önce hiç olmadığı kadar sönükleşmiştir [2]. Şu an 1.3 kadir değerine kadar sönükleşmiş İkizlerevi’ni belki süpernova patlaması öncesi yarıçapının hızla azalmaya bir döneminde gözlüyoruz ya da sadece değişken doğasından  kaynaklı bir değişimine daha tanık oluyoruz.

 

Ne olursa olsun İkizlerevi belki yarın belki de birkaç yüzbin yıl içinde bir gün süpernova olarak patlayacak ve ömrümüz yeter de bu patlamaya şahit olursak haftalar boyunca dolunaya yakın parlaklıkta gerçekleşmesi beklenen bu patlamayla adeta bir astronomi şöleni yaşayacağız (ama çok ümitlenmeyin muhtemelen bu şöleni görmeye ömrümüz yetmeyecek).

 

2) Rigel: Günümüzde Avcı takımyıldızının en parlak yıldızı olarak gözlenen Rigel bizden yaklaşık 850 ışık yılı mesafede yer almaktadır. Rigel bir mavi süperdev yıldızdır.

 

Rigel, yarıçapı İkizlerevi’nin yarıçapından 10 kat kadar daha küçük olmasına ve İkizlerevi’nden daha uzakta bulunmasına rağmen çok daha sıcak bir yüzeye sahip olduğu için bize daha parlak görünür (bir yıldızın yüzeyi hemen hemen bir “karacisim” gibi ışır; yıldızların yüzeyi (fotosferi) ne kadar sıcaksa o kadar “mavi” görünürler. Soğuk yıldızlar daha kırmızıdır). Rigel’in kadir değeri 0.05 ile 0.18 arasında değişir ve günümüzde gökkürenin geceleri en parlak yedinci yıldızıdır.

 

Rigel en az dört yıldızdan oluşan bir yıldız sistemin üyesi olsa da çıplak gözle sadece mavi süperdev Rigel görülebilmektedir.

 

3) Avcı Bulutsusu (Orion Nebulası): Avcı takımyıldızının bulunduğu gökküre bölgesinde sadece ilginç yıldızlar değil aynı zamanda dikkat çekici bir bulutsu olan Avcı Bulutsusu da yer almaktadır. Avcı’nın “kemeri” olan Alnitak, Alnilam ve Mintaka yıldızları ile Saiph ve Rigel arasındaki bölgede yer alan bu bulutsu 4 kadir değerine sahip olup ışık kirliğinin az olduğu bölgelerde çıplak gözle bile fark edilebilir.

 

Avcı Bulutsusu bizden yaklaşık 1350 ışık yılı uzaktadır. Bir ucundan bir ucuna yaklaşık 24 ışık yılı mesafe bulunan bu devasa bulutsu en meşhur yıldız oluşumu bölgelerindendir.

 

Avcı Bulutsusu’nda yeni yıldızlar gaz ve tozların toplanmasıyla oluşmakta ve bu yıldızlar ışımaya başladıktan sonra bulutsudaki göz ve tozun “parıldamasına” sebep olmaktadırlar. Görünüm çok ihtişamlıdır (bkz. Şekil 3). 




Şekil 3: Avcı Bulutsusu’nun pırıl pırıl görüntüsü [4]

 

Kış gecelerinin Avcı’sı binlerce yıldır insanlığa ilham olmaktadır. Günümüzde Avcı’yı meydana getiren gökcisimlerinin fiziğini anlıyor ve başka bir heyecanla bu ihtişamlı takımyıldıza bakıyoruz…


Kaynakça

Kaynaklar:

[1] https://astrobackyard.com/wp-content/uploads/2019/09/orion-constellation.jpg

[2] https://www.skyandtelescope.com/observing/fainting-betelgeuse/

[3] https://telescopeobserver.com/wp-content/uploads/2019/06/orion-stars.jpg

[4] https://apod.nasa.gov/apod/ap191030.html

13-01-2020