Bir Varoluş Rutini: Cenaze ve Yas

A+ A-

 ‘’Acaba niçin savaşlardaki ölümler evlerdeki ölümlerden daha az korkunç gelir? Öyle olmasaydı ordu ağlayıp sızlayanlarla dolardı. Acaba niçin ölüm her yerde aynı olduğu halde köylüler ve yoksul insanlar ona çok daha metin bir ruhla katlanırlar? Bana göre bizi korkutan şey ölümden çok bizim cenaze alaylarıyla asık suratlarla ölüme atfettiğimiz korkunç durumdur. Çocuklar sevdiklerini bile maske takmış görünce korkar. Biz de öyle. İnsanların ve her şeyin yüzünden maskeyi çıkarıp atmalıyız.’’  Montaigne


Cenazeler çoğu insan için üzücü ve acı dolu bir süreç iken bazıları için varoluşun anlamlandırıldığı ortalama bir değer rutinidir. Ölümün getirdiği kayıp verme duygusuyla kişilerin yaşamlarında oluşan sarsıntının dışavurumu da bireye ve kültüre göre farklılık göstermektedir. Kimisi için tanrı-insan konumunda yaşamanın ve sanki hiç ölmeyecekmiş gibi hissetmenin etkisini yok eden bir tokat, kimisi içinse evrenin mikroskobik bir parçası olan insan doğasının kronolojik sonu gibidir ölüm. Cenaze törenleri, anıları hatırlamak, hikaye anlatmak ve canlandırılabilir anlar yaratmak için bir bağlam sağlar, ölen kişinin hayatını doğrulamak için bir fırsattır. Cenaze sürecinde aileler ve diğer hayatta kalanlar öykü anlatma, dinleme ve böylece ölenlerin dengeli imajlarını geliştirme şansına sahiptir.


Cenaze törenleri, eskiyi yeniye bağlayarak hatırlama ve umut etme arasında bir köprü sağlar; hayatta kalanların ileri ve geri bakabilecekleri bir yas sürecine izni verir. Hayatta kalanlar yeni bir yaşam olasılığını ummaya ve ritüele güvenmeye teşvik edilir. Yine, cenaze, kurtulanların kayıplarını hatırladıkları avantaj noktası haline gelen eşiktir. Kişiler, kendileriyle bir vicdan muhasebesi yapmalarını sağlayarak hem ruha hem de dünyaya dönük bir değerlendirme neticesinde edindikleri ilahi kıskançlığı ya da hayranlığı ritüellere yansıtırlar. Bu yüzden cenazeler, kişisel yani kültürel olarak anlamlı olduklarında değerli bir yas sürecine ulaşılmış olur. Herhangi bir ritüel gibi, kimlerin planlaması ve katılması gerektiği, hangi sembollerin ve kutsal yazıların kullanılabileceği, ritüelin nerede ve ne zaman gerçekleşeceği, hangi duygusal ve manevi tonların uygun olduğu, hangi öğelerin reçete edildiği ve ayarlandığı ve neyin belirtildiği ile ilgili soruları ele almaları gerekir. Cenaze ritüeli, ölen kişinin yaşam öyküsü ve inanç geleneğinin yaşam öyküsü olmak üzere iki hikayeye sıkı sıkıya bağlıdır.


İnsan ruhunun, tanrılık ve hiçlik arasındaki boşlukta yaşadığı türbülans, yasın temsil edildiği ritüellere farklı şekillerde yansıyor. Bir cenazede, sevdiğimiz kişiye yapılan o toplu uğurlamada,  kültürün inandığı dinin ve o dinin gereği olan ahiret inancının etkileri belirgin şekilde görülür. Farklı din ve kültürlerde ölümden sonraki hayatın gereklilikleri ve inandıkları dine göre değişen cenaze şekilleri görmekteyiz. Dine dayanılarak yapılan cenaze törenleri, kişilerin bedenleri bilinçlerini kaybettiğinde ne olacağını gösteren, meraklı ruhları etkisiz hale getiren bir düzen oluşturur. Dünyada farklı kültürlerdeki bu cenaze törenlerinden oldukça çarpıcı ve ilginç olan özgün ritüeller vardır.


Sibirya’nın Yakut bölgesinde yaşayan ve şaman inancına sahip olan halk ölüleri, kuşların yemeleri için yüksek ağaç dalları üzerine yatırırlardı. Nedeni tam olarak bilinmese de iklim dolayısıyla yılın çoğu zamanında toprağın donuk olmasının kazmayı zorlaştırması olduğu tahmin ediliyor. Ayrıca Peru’da yaşayanlar ölümden sonra hayatın yeraltında devam ettiğine inanıyor ve ölenlerin cinsel hayatını gösteren heykeller yapıyorlardı.  
   
       Filipinler
‘in Sagada halkı ile bir zamanlar Çin’de yaşamış gizemli Bo insanlarının cenaze merasimlerinde bu iki halk, cenazelerini toprağa gömmek yerine el yapımı ahşap tabutlara koyup dik kayalıklara asarak defnediyorlar. Nedeni tam olarak bilinmese de cenazeleri yükseğe asmakla onların cennete daha yakın olacaklarını düşündükleri ve cesetlerin vahşi hayvanlar, deprem veya seller tarafından zarar görmesini önlemek amacıyla böyle bir uygulamaya gidildiği tahmin ediliyor.



Budizm’in çoğu biçiminde, bedenler bir yararlı bir eylem için yakılmalı veya hayvanlara verilmelidir. Çin’in Tibet, Qinghai ve Moğolistan’ın İç Moğolistan bölgelerinde yaşayan ve Vajrayna Budizm’ne inanan insanların öldükten sonra cesetleri akbabalara yem olarak vermektedir. ‘’Gökyüzüne gömülüş” adı verilen bu yöntemde ölülerin ruhlarının başkalarının ruhlarında yeniden ortaya çıktığına ve cesetlerinin de akbabalara yedirilerek başka küçük hayvanların akbabalar tarafından yenmesinin önüne geçildiğine, böylece canlı yaşamının korunduğuna inanılıyor.



Madagaskarlılar, 
famadihana adını verdikleri bir törende ölüleri mezarlarından çıkarıp onlarla jaz müzik eşliğinde dans ediyorlar. Bu geleneğin altında yatan inanış ise ölen kişinin atalarıyla kavuştuktan sonra ruhunu mutlu etmek. Bu seremoni her 7 yılda bir yapılıyor ve bu buluşma ölenin yakınları için sevinçli bir olay olarak kabul ediliyor.

 

Türk kültüründe ise Osmanlı Devleti zamanında mezarların mahalle içinde, gerçek yaşamdan soyutlanmadan, yer aldığı bilinmektedir. Cumhuriyet döneminden sonra ise ‘’mezarlık’’ kavramı gelişmiş ve ölüler için sosyal hayatın dışında olan alanlar oluşturulmuştur. Mezarlıklar belli saatlerde ziyaret edilen özellikle geceleri gidilmeye korkulan yerler haline gelmiştir.


     Cenaze ve yas tutma tarzları farklı olsa da kültürlere bu ritüelleri kazandıran şey insana ve yaşadıkları hayata verilen kıymetten ileri gelmektedir. Bazı kültürler için ölen kişiyi kaybetmenin acısıyla bu ritüeller daha ağır yaşanırken diğer kültürlerde bu durum bir kavuşma, boyut değiştirme anlamına geldiğinden kutlama şeklinde gerçekleşmektedir. Tabi tüm bu farklı dünyalar arası yolculuk konusu dışında, kişilerin nasıl öldüğü de yas sürecini oldukça etkiliyor. Genç ölümlere daha çok üzülüyor ve onların henüz yaşayamadığı yıllara kahroluyoruz fakat Montaigne’in de dediği gibi: ''Nasıl ki bizden önceki zaman bizi ilgilendirmiyorsa bizden sonrası da bizi ilgilendirmiyordur. Zamanından önce veya sonra ölmek diye bir şey yoktur.''

BONUS

Gana'da dans ederek tabut taşıyan cenaze görevlileri







Kaynakça

https://www.pexels.com/search/funeral%20ritual/

https://www.lohud.com/picture-gallery/news/local/2019/12/12/funeral-jersey-city-shooting-victim-held-brooklyn/4406091002/

11-04-2020